معرفی سامانه مدیریت بحران زلزله شهر هوشمند مشهد؛ مقابله با زلزله به کمک فناوری

سرادار - زمین لرزه چند روز پیش درکرمانشاه و غرب کشور موجب شد تا باز به این نکته برسیم که چقدر ما در ایران ناآماده‌ایم. باتوجه به اینکه در کرمانشاه مردم شاهد چندین پیش لرزه قبل از زمین لرزه اصلی بودند اما باز هم هیچ هشدار نظام‌مندی به مردم اعلام نشده‌است. هم اکنون در کشورهایی که در مناطق زلزله خیز قراردارند، با استفاده از سامانه‌های هشدار سریع، ثانیه‌هایی قبل از وقوع زلزله به مردم هشدارداده می‌شود؛ ژاپن یکی از این کشورهاست که ١٠ تا ١۵ ثانیه قبل از وقوع زلزله، همه گوشی‌های تلفن همراه اعلام خطر می‌کنند و همین زمان کوتاه می‌تواند جان صدها یا هزاران تن را نجات دهد.
در ادامه قصد داریم به معرفی سامانه‌های آمادگی در برابر زلزله که در جهان استفاده می‌شود و دست بر قضا در مشهد نیز یکی از این سیستم‌ها را داریم، بپردازیم.

ایران روی خط زلزله
در سالیان اخیر در ایران، پدیده زمین لرزه مورد توجه روزافزون قرارگرفته‌ و نمود عینی آن رشد کمی و کیفی شبکه‌های لرزه نگاری و شتاب‌نگاری کشور است. هم اکنون می‌توان ادعا کرد که زمین لرزه‌های با بزرگی بیش از ٢ ریشتر در کلیه نقاط کشور، توسط شبکه‌های لرزه نگاری ثبت می‌شود. همچنین، زمین لرزه‌های با بزرگی بیش از ۴ ریشتر در کلیه نقاط کشور توسط یک یا تعدادی از دستگاه‌های شتاب‌نگار ثبت می‌شوند. کلان‌شهر مشهد با توانایی لرزه خیزی بالا، ٢٣ کیلومتر طول و شرایط نامطلوب شهرسازی همچون پراکندگی بافت فرسوده و استحکام‌نداشتن ساختمان‌ها و مجاورت با گسل‌های فعال با شرایط بسیار پیچیده در زمان وقوع زمین لرزه‌های نیرومند با موقعیت‌های مکانی مختلف روبه‌رو است. بنابراین وجود ابزار و تجهیزات مدرن با قابلیت تشخیص و تخمین بهنگام میزان خسارات ناشی از زلزله در ساختار یک سامانه، اطلاعات مورد نیاز را تولید و در اختیار مدیریت شهری قرار می‌دهد.

مقابله با زلزله به کمک فناوری
اگرچه امروزه پیشرفت‌های علمی، به‌ویژه درباره مقابله با پدیده زمین‌لرزه، به نتایج مطلوب رسیده‌است، اما مدیریت بحران ناشی از زمین لرزه در کلان‌شهرها امری دشوار است. مهم‌ترین مشکلات مدیریت شهری در شرایط وقوع زمین لرزه‌های نیرومند، توزیع ناهمگن خسارت در بخش‌های مختلف شهر، قطع سیستم‌های ارتباطی و در نتیجه نبود یکپارچگی گروه‌های امداد و نجات است. در چنین شرایطی سامانه‌های مدیریت بحران با داده‌های بهنگام و دقیق از مشخصات زمین لرزه و میزان خسارات وارده شده به بافت شهری، می‌توانند در کاهش خسارات جانی و مالی زمین لرزه بسیار سودمند باشند.
به‌طورکلی در جهان، دو نوع سامانه هشدار سریع و سامانه‌های پاسخ سریع برای آمادگی کلان‌شهرها در برابر زلزله استفاده می‌شود.
﷯ سامانه‌های هشدار سریع (Warning Early System) : امروزه در برخی از کشورهای پیشرفته سامانه‌های هشدار سریع زمین لرزه با استفاده از اختلاف زمان دریافت موج S و p استفاده می‌شود. این سامانه‌ها، امکان هشدار، چند ثانیه قبل از رسیدن امواج مخرب زلزله (موج S ) را فراهم می‌کند. مهم‌ترین چالش پیرامون ایجاد سیستم‌های الکترونیکی هشدار زلزله، هزینه‌های اولیه پیاده‌سازی سیستم و مخارج بالای نگهداری آن است. به‌علاوه در ایده‌آل‌ترین حالت این سیستم‌های الکترونیکی چند ثانیه قبل از رویداد زمین لرزه اخطار‌ها را اعلام می‌کند که زمان بسیار اندکی است. به‌طور کلی سامانه‌های هشدار سریع زلزله برای شهرهایی که فاصله زیادی از سر چشمه‌های لرزه زا دارند، مناسب است. متاسفانه بسیاری از کلان‌شهرهای ایران از جمله شهر مشهد در مجاورت سرچشمه‌های لرزه زا قرار دارند و سامانه‌های هشدار سریع زلزله در این شهرها ناکارآمد و غیر قابل استفاده هستند.
﷯ سامانه پاسخ سریع (system Response Rapid): سامانه‌های پاسخ سریع، پس از دریافت اطلاعات زمین لرزه، با توجه به مشخصات زلزله، خصوصیات ژئوتکنیکی رسوبات و مشخصات فنی ساختمان‌ها از نظر استحکام، اثرات مخرب زلزله به بافت شهری را ارزیابی و با ارائه بهنگام نقشه‌های خسارت، مدیریت بحران زلزله و یکپارچه سازی عملیات امداد و نجات را در زمان طلایی پس از وقوع زمین لرزه ممکن می‌سازد.

سامانه پاسخ سریع در مشهد
اما با هدف سوق دادن شهر مشهد به سمت و سوی مدیریت نوین شهری هوشمند، ثبت، پردازش و تحلیل بسیاری از پارامترهای طبیعی مرتبط با شهروندان ضروری است. در این راستا سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات (فاوا) شهرداری مشهد چند سالی هست به کمک یک شرکت دانش بنیان داخلی، سامانه مدیریت بحران زلزله را راه اندازی کرده است. این سامانه، با استفاده از مشخصات زمین لرزه، وضعیت ژئوتکنیکی خاک، رفتار سازه‌ها، شریان‌های حیاتی و مدل خطر پذیری بافت شهری، اثرات تخریبی زمین لرزه‌ها را بر مناطق سیزده‌گانه شهرداری مشهد ارزیابی و اطلاعات مورد نیاز را به دستگاه‌های عامل ارسال می‌‌کند.
در همین باره محمد جواد رجاییان مدیرعامل سازمان فاوای شهرداری، در معرفی این سامانه به خبرنگار شهرآرا گفت: سامانه‌ای که در شهرداری مشهد داریم، دارای این قابلیت است که خسارت‌های زلزله را بر اساس داده‌های شهری که در اختیار دارد، تخمین بزند. به این شکل که اگر ما به‌صورت شبیه سازی شده اطلاعات زلزله‌ای را با شدت‌های مختلف به سامانه بدهیم، این سامانه تخریب‌هایی راکه در زیربنا‌های شهری، مسیرهای زیرساخت شهری، لوله‌های آب و گاز و خطوط مخابرات و ساختمان‌های پر خطری که شناسایی شده رخ خواهد داد با دقت و پیش‌بینی قابل قبولی در اختیار ما قرار می‌دهد.
وی ادامه داد: کاربرد این سامانه هوشمند این است که در هنگام وقوع زلزله برای مدیریت بحران استفاده می‌شود و با استفاده از این سامانه هوشمند می‌توانیم قبل از وقوع زلزله آمادگی‌های لازم را برای مقابله با این‌گونه بحران‌ها داشته باشیم و هم در هنگام وقوع زلزله با توجه به شدت آن، در ساعات ابتدایی وقوع زلزله تصمیمات موثرتری در حوزه مدیریت بحران گرفته‌شود.
این سامانه با دریافت مشخصات زمین لرزه (بزرگی، عمق کانون، طول و عرض جغرافیایی) به‌صورت لحظه‌ای از شبکه لرزه نگاری کشور دریافت و اطلاعات مورد نیاز مدیریت شهری در شرایط وقوع زلزله را به‌صورت نقشه‌های لایه لایه بر روی زیرساخت داده‌های مکانی شهرداری مشهد (SDI) بارگذاری می‌کند. این لایه‌ها به‌صورت نقشه‌های گرافیکی خسارت به بافت فرسوده، سازه‌های مهندسی، شریان‌های حیاتی، شبکه انتقال انرژی، مراکز درگیر در امداد و نجات، قطار شهری و ... نمایش داده می‌شود.
امید می‌رود باتوجه به اینکه مشهد از چنین سامانه‌ای بهره می‌برد و ابتدای سال هم در معرض زلزله ۵ ریشتری سفید سنگ قرار گرفت، با رجوع سازمان‌های مختلف به این سامانه و سیستم SDI شهرداری مشهد، تمهیدات لازم از جمله مقاوم سازی ساختمان‌ها در نقاط بحرانی انجام شود تا در موارد مشابه حداقل خسارت به‌وجود آید.

itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس