بررسی ظرفیت خانه‌های مشاهیر خراسان برای حفظ پیشینۀ ادب‌وهنر و خراسان‌شناسی؛ چراغ این خانه‌ها باید بسوزد!

طیبه ثابت- چرا باید ما مردمانی باشیم با حافظۀ ضعیف تاریخی؟ چرا همه‌چیز ما تاریخ‌مصرف دارد؟ به‌خصوص تاریخ‌مان! چه‌کسی هست که از هم‌ولایتی‌‌بودن با فردوسی، شریعتی، مطهری، عطار و نزدیک‌تر بیاییم اخوان، قهرمان، کمال و بقا، سبزواری و شکوهی و بسیاری از شاعران و ادبا و اندیشمندان خراسانی‌ای که در قید حیات‌اند بر خود نبالد؟ سؤال اینجاست که وقتی به حضورشان در تاریخ افتخار می‌کنیم، پس چرا به جز کتاب‌هایشان، کوچه‌هایی را که از آن‌ها گذر کرده‌اند، از یاد برده‌ایم و خانه‌هایشان با غفلت ما در گذر زمانه تخریب شده‌اند؟ بله! استاد غلامرضا شکوهی، شاعر شعرهای باشکوهِ خراسان هم به دیار باقی شتافت درحالی‌که خبرها حاکی از آن است که ارگانی که متولی چاپ آثار او بود، نتوانست دل استاد را در حیاتش شادمان کند.
بدیهی است که هر ملتی در طول تاریخ، در وهلۀ نخست، با پیشینۀ تاریخی و میراث ادبی، هنری و علمی اندیشمندان، هنرمندان و بزرگانش شناخته می‌شود. همواره یکی از دغدغه‌های متولیان فرهنگی، ضرورت حفظ آثار و مکتوبات مشاهیر و همچنین خانه‌هایی که این اندیشمندان و بزرگان در آن زیسته‌اند، برای آمدگان و آیندگان و دوستداران فرهنگی ایران در خارج از کشور بوده است. به‌همین‌دلیل ‌سراغ اهالی فرهنگ‌وادب رفته‌ایم و نظر آن‌ها را در این مورد جویا شده‌ایم؛ پاسخ مسئولان را به‌دلیل عدم‌دسترسی و ناموفق‌بودن تماس تلفنی به مصاحبه‌ای دیگر موکول می‌کنیم.

انجام کارهای نمایشی و بی‌توجهی به فرهنگ‌وادب به ضرر ماست
شاعر و نویسنده و منتقد مطرح خراسانی درخصوص توجه به بزرگان فرهنگی، علمی و ادبی گفت: «در اینکه فرهنگ باید آمایش شود تردیدی نیست اما وقتی همه مدعی این هستیم که در برابر هجوم بیگانه قرار گرفتیم و کتاب‌های ترجمه هم که بنیاناً با فرهنگ و هویت ما سنخیت ندارد و نسل آینده را تهدید می‌کند و از طرفی به چهار تا آدمی که دوروبرمان در عرصۀ اندیشه‌ و هنر و ادب هستند بی‌توجهی می‌کنیم، چطور می‌شود انتظار داشت خانه و مکانی را که آن شاعر یا ادیب و هنرمند در آن زیسته است، حفظ کنیم؟». نویسندۀ مجموعه‌داستان «دامنه‌های پری‌آباد» با اشاره به اینکه مثل بسیاری دیگر سلامتی خود را در راه ادب گذاشته است و در انزوا به کارش ادامه می‌دهد، تصریح کرد: «متأسفانه کسی نمی‌آید در زمان حیات یک شاعر و هنرمند بگوید در زیر بار مشکلات و زندگی چه‌کار می‌کنید؟».

خانۀ مشاهیر، پیوند نسل آینده با فرهنگ است
در ادامه، شاعر مطرح خراسانی نیز دربارۀ این مطلب که ما درزمینۀ حفظ مواریث ادبی، هنری و علمی مشاهیر خود و به‌ویژه ثبت خانه‌های این مشاهیر، در مقایسه با سایر شهرهای کشور موفق بودیم یا خیر، گفت: «تا اندازه‌ای بله؛ مثل خانۀ مشاهیر ادب خراسانی ازجمله ملک‌الشعرا بهار، اخوان، استاد سبزواری؛ اما روند ثبت این کار به ارگان‌های مختلفی بستگی دارد که باید همه دست‌به‌دست هم دهند تا این اتفاق رقم بخورد.».
مصطفی محدثی خراسانی ادامه داد: «بازسازی، مرمت و حفظ خانه‌های شخصیت‌ها و مشاهیر آن‌قدر برای آیندگان مهم است که گاهی حتی مکان‌هایی که بزرگان در آن به‌صورت خاص رفت‌وآمد داشته‌اند، حکم میراث فرهنگی ادبی به خود می‌گیرد مثل بنای تاریخی «شاسوسا» که به خلوتگاه سهراب سپهری مشهور است و میراث فرهنگی و گردشگری کاشان آن را در سال ٧٩ در فهرست آثار ملی به‌ثبت رساند.».
شاعر کتاب «سلوک باران» ادامه داد: «هر اقدامی که پیوند نسل امروز را با میراث فرهنگی مستحکم‌ترکند، طبیعتاً اقدامی شایسته است و در مقطع حساسی که قرارداریم، به‌شدت ضرورت اقداماتی ازاین‌دست احساس می‌شود.». مصطفی محدثی خراسانی افزود: «ازآن‌جایی‌که این نسل در تعلیقی بنیان‌کن قرار دارد و همه‌چیز، از عوامل خارجی گرفته تا زمینه‌های مساعد داخلی، هویت این نسل را نشانه رفته و متأسفانه مؤثر هم بوده است. حفظ فضا و مکانی که این بزرگان را در خود پرورانده، مسلماً برای هر علاقه‌مند به فرهنگ، اندیشه و هنر این مرزوبوم، خود بستری برای هویت‌بخشی و زنده‌نگه‌داشتن تاریخ ارزشمند ماست.». شاعر مجموعۀ «بودن در نبودن» با تأکید بر این مطلب که متولیان فرهنگی باید به حفظ تاریخ و ادب غنی خراسان توجه لازم را داشته باشند، دربارۀ اینکه بعضی اعتقاد دارند اگر خانه‌های مشاهیر بافت سنتی داشته باشد، ارزش حفظ‌کردن دارد، تصریح کرد: «نسل امروز بیش‌از‌آنکه اهل مطالعه و تأمل‌های ذهنی و دیدن به چشم دل باشد، عادت به دیدن به چشم سر دارد و دنبال عینیات است.». محدثی درخصوص کارکردی که ثبت خانه‌های مشاهیر، ادبا و شعرای نامدار خراسان خواهد داشت، اظهار کرد: «حفظ خانۀ مشاهیر با هر سبکی، چه قدیم و چه مدرن، می‌تواند به ترمیم این پیوند با نسل امروز کمک کند و البته ارتباط‌های عینی اگر تأثیرگذار به‌جلوه آیند، می‌توانند دریچۀ دریافت‌های ذهنی و اشراقی را نیز بگشایند.».

لزوم داشتن برنامۀ جامع
برای حفظ خانۀ مشاهیر خراسان
معاون فرهنگی و مطبوعات ادارۀ فرهنگ‌وارشاد اسلامی خراسان رضوی درخصوص موانع ثبت خانۀ مشاهیر و ادبای خراسان گفت: «معرفی مشاهیر به شکل‌های مختلف صورت می‌گیرد: احداث پارک مشاهیر و موزۀ شخصی از آثار یا منزل افراد سرشناس و تاثیرگذار.».
یوسف امینی با اشاره به این مطلب که در خراسان، به‌دلیل وجود پایگاه مذهب و اندیشه، مفاخر بزرگی در حوزه‌های مختلف ظهور کرده‌اند، اما به‌شکل عملی در حوزۀ شعروادب این اتفاق نیفتاده است، تصریح کرد: «حفظ این مواریث ادبی و علمی برنامه‌ای جامع را می‌طلبد که باید در برنامه‌های جامع فرهنگی شهر دیده شود.». وی گفت: «سه‌ضلع ادارۀ فرهنگ‌وارشاد اسلامی، شهرداری و ادارۀ کل میراث فرهنگی باید در کنار یکدیگر قرار بگیرد.».
امینی افزود: «به دو شکل این خانه‌های مشاهیر برای آینده حفظ می‌شود: یا خانه‌ها با هماهنگی بازماندگان تبدیل به یک پایگاه فرهنگی شود و مورداستفادۀ عموم قرار بگیرد. نمونۀ این شکل، منزل مرحوم جلال آل‌احمد و خانۀ پدری مرحوم سبزواری است.». این مدیر فرهنگی ادامه داد: «نصب پلاک در سردر منزل، روش دیگر معرفی الگوهای فکری و فرهنگی به نسل جوان و تکریم بزرگان است.».
امینی در پایان افزود: «ادارۀ فرهنگ‌وارشاد اسلامی آمادۀ همکاری با مجموعۀ مدیریت‌شهری شهرداری و میراث‌فرهنگی برای تنظیم طرحی جامع است تا برنامه‌ریزی لازم را جهت اجرای آن انجام دهد.».

itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس