نسخه پی دی اف
آخرین خبرها

مروری بر خدمات دکتر عزیزا... جوینی در گفت‌و‌گو با دکتر قائمی ؛ شاهنامه برای همه مردم

هما سعادتمند- نام دکتر عزیزا... جوینی، شاهنامه‌پژوه، نسخه‌شناس و مصحح متون کهن ادبی را باید در ردیف بزرگانی نوشت که برای احیا و معرفی شاهنامه فردوسی تلاش کرده‌اند؛ تصحیح نسخه دستنویسی از شاهنامه که در موزه فلورانس ایتالیا قرار دارد، شاخص‌ترین اثر به جا مانده از این خراسان‌زاده است. در کنار آن، برگردانِ شاهنامه به گونه‌ای که برای عموم مردم قابل درک و دریافت باشد، هنری است که او خود را به آن آراسته بود. این استادِ ادبیات فارسی دانشگاه تهران، ٢۵ بهمن ١٣٩١ در هشتادوهفت‌سالگی بدرود حیات گفت. سطرهای پیش رو حاصل گفت‌وگو با دکتر فرزاد قائمی، مدرس دانشگاه و عضو خردسرای فردوسی، است که در آن به‌ مرور خدمات و معرفی آثار این شخصیت ادبی برجسته پرداخته است.

شاهنامه را برای عموم مردم می‌خواست
دکتر قائمی، مرحوم عزیزا... جوینی را این‌گونه توصیف می‌کند: استاد جوینی با اینکه چهره‌ای دانشگاهی و علمی بود، شاهنامه را برای عموم مردم می‌خواست. این طریقِ اندیشه او می‌تواند سرمشق همه باشد؛ به‌ویژه برای برخی اهالی دانشگاه که پژوهش را به حوزه انتزاعی و مبانی غیرکاربردی نظری نزدیک می‌کنند و سویه عمومی و اجتماعی ادبیات را از خاطر می‌برند.
عضو خردسرای فردوسی ادامه می‌دهد: جوینی هیچ کتابی را برای مرجع شدن یا مورد سلام و صلوات قرار گرفتن در مجامع دانشگاهی نمی‌نوشت؛ خودِ این نکته در جامعه دانشگاهی ما که روز‌به‌روز بیشتر از واقعیت‌های زندگی اجتماعی فاصله می‌گیرد، می‌تواند یک یادآوری یا حتی هشدار باشد.

در حوزه قرآن و تفسیر جایگاهی والا داشت
این استادیار زبان و ادبیات فارسی، شادروان جوینی را پژوهشگری در حوزه قرآن، تفاسیر و نهج‌البلاغه معرفی می‌کند و می‌افزاید: با توجه به ذو‌وجه بودن تحصیلات مرحوم جوینی در دو سطح دانشگاهی و حوزوی وی در این زمینه‌ها جایگاه بسیار شامخی داشت؛ تا آنجا که می‌توان او را پیش و بیش از آنکه پژوهشگر شاهنامه لقب داد، پژوهشگری در حوزه قرآن و تفسیر معرفی کرد.
وی با اشاره به آثار آن مرحوم می‌گوید: از او آثار بسیاری به یادگار مانده است؛ مانند شرح و ویرایش او بر کتاب «خمسه» اثر «حکیم نظامی‌گنجوی» که در سال ١٣٧۵ به عنوان کتاب سال مورد تشویق قرار گرفت. همچنین از این شخصیت علمی تصحیح کتاب «تفسیر نسفی» اثر «امام ابوحفص نجم‌الدین عمر بن محمد نسفی»، تصحیح کتاب «‌فرهنگ مصادراللغه»، تصحیح و شرح واژگان کتاب «فرهنگ مجموعه الفرس»، تألیف « ابوالعلا عبدالمومن جاروتی»، تصحیح کتاب «نهج‌البلاغه» و تصحیح کتاب «مفردات قرآن» از مؤلفی ناشناس متعلق به سده پنجم، چاپ و منتشر شده است.

٨٠ مقاله درباره فردوسی، حافظ و ناصرخسرو
عضو خردسرای فردوسی، آثار دکتر عزیزا... جوینی در حوزه فردوسی‌شناسی و خدمات این شخصیت علمی به شاهنامه را نیز این‌گونه بر‌می‌شمرد: از وی بیش از ٨٠ مقاله علمی درباره فردوسی، حافظ و ناصرخسرو به یادگار مانده است. همچنین نگارش داستان رستم و سهراب به نثر برپایه دستنویس موزه فلورانس، تألیف گزارش واژگان دشوار و برگردان همه ابیات شاهنامه به فارسی روان، تألیف کتاب نبرد اندیشه‌ها در داستان رستم و اسفندیار (برپایه دستنویس موزه لنینگراد) و تألیف داستان‌های فرود، سیاوش، زال و رودابه و بیژن و منیژه به نثر از دیگر آثار اوست.

ویرایش شاهنامه از روی دستنویس فلورانس
تصحیح و ویرایش شاهنامه حکیم ابوالقاسم فردوسی از روی دستنویس موزه فلورانسِ ایتالیا در هشت جلد، مهم‌ترین اثر به جای مانده از شادروان جوینی است که دکتر قائمی درباره آن می‌گوید: چاپ دوره هفت جلدی این اثر از ١٣٧٧ به وسیله انتشارات دانشگاه تهران آغاز شد و نزدیک به ١۵ سال ادامه یافت. متأسفانه با وفات استاد جوینی در بهمن ١٣٩١، هشتمین و آخرین جلد این کتاب با تأخیر یک‌ساله منتشر شد.
این مدرس دانشگاه می‌افزاید: دستنویس شاهنامه‌ای که در موزه فلورانس ایتالیا قرار دارد،قدیمی‌ترین نسخه شاهنامه فردوسی است که دارای ضبط‌های کهن، خط قدیمی و کیفیت‌های اصیل بی‌نظیری است. البته این نسخه هم چون بسیاری از متون کهن دیگر از تصحیف و تحریف خالی نیست و منتقدانی دارد، ولی تصحیح شاهنامه بدون کمک آن و به تنهایی میسر نیست؛ به همین دلیل هم این نسخه در تصحیحِ شاهنامه به وسیله «جلال خالقی مطلق» نیز اساس کار قرار گرفته است.
وی تصریح می‌کند: این شاهنامه در اصل دو جلدی است که فقط جلد اولش باقی مانده و با داستان کیخسرو تمام می‌شود؛ از همین رو، کارِ تصحیح جوینی از شاهنامه نیز با این داستان به سرانجام می‌رسد.

از نسخه‌های بدل استفاده نمی‌کرد
قائمی درباره روش کار این استاد فقید در تصحیح شاهنامه بیان می‌کند: در بسیاری از تصحیح‌های علمی رایج، نسخه‌های ‌بدل نیز بررسی می‌شوند اما جوینی از این نسخه‌های بدل استفاده نمی‌کرد؛ او ضمن ویرایش شاهنامه بر پایه نسخه اصلی که در موزه فلورانس موجود است، کارِ خود را با شاهنامه‌ به ‌تصحیح‌ خالقی مطلق و دیگر مصححان و همچنین تصحیح چاپ مسکو تطبیق می‌داد و در کنار آن، دشواری‌های هر بیت و بخش را نیز توضیح می‌داد.
عضو خردسرای فردوسی، ادامه می‌دهد: عزیزا... جوینی افزون بر ارائه‌ تصحیحی از نظم شاهنامه که البته بیشتر ویرایش است تا تصحیح انتقادی، داستان‌ها را به نثر هم درآورده‌ است. او قصد داشت مجلد دیگری هم به «نمایه و کشف‌الابیات» اختصاص دهد و در آخر، کار تصحیح «شاهنامه‌» فردوسی بر اساس نسخه‌ فلورانس را با ٩ جلد به انجام ‌برساند که این فرصت را
پیدا نکرد.

چاپ شاهنامه ویرایشی او، کتاب سال شد
وی یادآور می‌شود: چاپ شاهنامه به ویرایش عزیزا... جوینی، در سال ١٣٨٩ به عنوان کتاب سال دانشگاه‌های ایران انتخاب شد و جوایزی نیز به استاد اهدا شد. همچنین در سال ١٣٩٠ به مناسبت چهلمین سال تأسیس انتشارات دانشگاه تهران از زحمات مرحوم جوینی با اهدای لوحی توسط دکتر حداد عادل، تقدیر شد. در کنار این‌ها جلد سوم شاهنامه دکتر جوینی به عنوان منبع کتاب درسی دانشگاه پیام نور در مقطع تحصیلات تکمیلی نیز معرفی شده است.

رشد فرهنگ تعامل با استفاده از شاهنامه
دکتر قائمی، جوینی را یکی از نخستین کسانی می‌داند که کوشیده است ابیات شاهنامه را کامل شرح دهد. وی می‌گوید: او در این شرح فقط به مخاطبان آکادمیک نظر نداشته است و از بیانِ ساده‌ترین دشواری‌ها دریغ نکرده است؛ این نکته گواهِ نگاه او به مخاطب عام است. از سویی اینکه او در کنار ویرایش و گزارش، کتاب را به نثر نیز بازگردانده است از اهتمام وی برای رشد فرهنگ تعامل در جامعه، آن هم با استفاده از این اثر ملی حکایت دارد.
این مدرس دانشگاه می‌افزاید: شاید شاهنامه او به عنوان یک تصحیح انتقادی درجه یک در سطح عالی قابلیت طرح نداشته باشد، ولی فضل تقدم او در بسیاری از زمینه‌ها و اهتمامش در احیای این اثر بزرگ، تلاشی ستودنی و در خور تمجید
است.

itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس