در همایشی با حضور استادان دانشگاه و دانشجویان نقد و بررسی شد؛ بازاریابی شبکه‌ای، سراب یا واقعیت؟

محمد جاویدی- موج بیکاری جوانان، تمایل نسل فعلی جوان به کار کمتر و پول بیشتر، رؤیای ره صدساله را یک‌شبه پیمودن، جذاب بودن موضوعاتی که شعار تغییر در زندگی و تحول را مطرح می‌کنند و، از طرفی، مصرف‌گرایی جامعه و گرایش مصرف‌کنندگان به افزایش مصرف بی‌رویۀ کالاهایی نظیر بهداشتی و آرایشی سبب شده است تب پدیده‌ای به نام «بازاریابی شبکه‌ای» جامعه را
فرا بگیرد.
در همین راستا، ظهر روز سه‌شنبه، دانشگاه فردوسی مشهد میزبان همایشی با عنوان «بازاریابی شبکه‌ای، سراب یا واقعیت؟» بود. در این همایش دانشجویی، تریبون در اختیار دو تن از استادان دانشگاه و یکی از فعالان حوزۀ بازاریابی شبکه‌ای قرار گرفت.

بازاریابی شبکه‌ای به شیوه‌های هرمی غیرقانونی است
دکتر علیرضا حدادیان که عضو هیئت علمی گروه مدیریت دانشگاه فردوسی مشهد است، در ابتدای مراسم، خود را متخصص حوزۀ مارکتینگ و بازاریابی معرفی کرد و با بیان اینکه ١۶سال است که در این حوزه مطالعات و مشاوره‌هایی داشته است گفت: «با مراجعۀ افراد به ما این موضوع سؤال می‌شود که آیا این روش قانونی است یا نه. طبق بررسی‌های ما، در سایت وزارت صنعت معدن و تجارت بخشی به این موضوع اختصاص پیدا کرده است و شرکت‌ها در آن وثیقه‌هایی می‌گذارند و مجوز‌هایی می‌گیرند که از این روش برای توزیع محصولاتشان
استفاده کنند.».
دکتر حدادیان، در ادامۀ نکات خود، از استعلام از وزارت اطلاعات سخن گفت و افزود: «از اطلاعات سؤال کردیم که این بازاریابی شبکه‌ای مشکل دارد یا ندارد که توضیح دادند، اگر هرمی نباشد، آنچه مجوز وزارت صنعت را دارد قانونی محسوب می‌شود ولی، اگر هرمی باشد، مشابه «گلدکوئست»،
غیر قانونی است کما اینکه در همۀ کشور‌ها غیر‌قانونی بوده است.».
در ادامۀ روند مناظرات بین سخنرانان همایش، داوود نیکبختی، فعال حوزۀ بازاریابی شبکه‌ای، بحث را به جای بررسی عملکرد واقعی شرکت‌ها به فضای علمی و آکادمیک کشاند و گفت: «بازاریابی شبکه‌ای نوعی از تجارت است که درآن مصرف‌کنندگان یک شرکت تولیدکننده می‌توانند بازاریاب محصولاتی باشند که خود مصرف می‌کنند و با انعقاد قرارداد با شرکت تولیدکننده و معرفی و فروش محصولات به اطرافیان خود درآمد قابل‌توجهی
کسب کنند.».
وی در بخش دیگری از سخنانش به روند حل مشکلات بر سر پیشبرد بازاریابی شبکه‌ای به رفع چالش فقهی اشاره کرد و مدعی شد که با تأییدیۀ شورای نگهبان در آبان‌ماه سال ٩۵ این سیستم
تأییدیۀ فقهی دارد.

بازاریابی شبکه‌ای معمول دنیا نمی‌تواند در ایران به وقوع بپیوندد
اما در ادامۀ این همایش، دکتر مهدی فیضی، استاد گروه اقتصاد دانشگاه فردوسی، به عنوان دیگر سخنران این مراسم اظهار کرد: «بازاریابی شبکه‌ای روی کاغذ جواب می‌دهد و می‌شود اثبات کرد که همه می‌توانند با این روش به نتیجه برسند و این نگاهی جهانی است.».
دکتر فیضی در ادامه مانع بزرگی بر سر راه بازاریابی شبکه‌ای در ایران ترسیم کرد و گفت: «آیین‌نامۀ اجرایی چگونگی صدور مجوز و نحوۀ نظارت بر فعالیت شبکه‌ها در سایت وزارت صنعت منتشر شده است و، بر مبنای این قانون، آن بازاریابی شبکه‌ای که در دنیا معمول است نمی‌تواند در ایران
به وقوع بپیوندد.».
وی طرح دلایل خود مبنی‌بر ناتوانی این سیستم در ایران را طبق آیین‌نامه توضیح داد و افزود: «شرکت بازاریابی شبکه‌ای براساس آیین‌نامۀ شرکتی تعریف می‌شود که محصولات تولید خود یا شرکت مادر را با این شرط که بیش از ۵٠ درصد آن مال خودش باشد به فروش می‌رساند.». دکتر فیضی استدلال کرد: «همین قدم اول نشان می‌دهد خیلی از شرکت‌های ایرانی در این شرط صادق نیستند و نکتۀ درد‌ناک در‌مورد این قانون ضعف بسیار زیاد آن است که باعث می‌شود شرکت‌ها به‌راحتی قانون را دور بزنند و به عنوان مجوز‌دار وارد سیستم شوند و هرکار که دلشان خواست انجام
دهند.».
وی ادامه داد: «در مادۀ١٠ تبصرۀ اول اعلام شده است که شرکت موظف است قیمت و مجوز‌های لازم برای محصولات خود از جمله پروانۀ بهداشتی و استاندارد را طبق مقررات اخذ نماید و حال سؤال اینجاست که قیمت را از کجا می‌شود اخذ کرد و کدام وزارتخانه قیمت یک محصول را مشخص می‌کند. هر شرکتی می‌تواند این را دور بزند.».

از یک تجارت ۵ ساله چه انتظاری دارید؟
دکتر حدادیان در ادامه عنوان کرد: «در کشوری مثل آلمان بازاریابی شبکه‌ای آویزان مردم نمی‌شود که به‌اجبار شغلش را رها کند. قرار نیست آدم‌ها با اجبار به این سیستم بیایند و کسانی که این شغل را پذیرفته اند باید این را در نظر داشته باشند که اجبار مردم به حضور در شبکه روش درستی نیست و تبعات بسیاری خواهد داشت.».
داوود نیکبختی، که دور دوم سخنانش را آغاز کرد، ابتدا در پاسخ به دکتر حدادیان که ایراد را بر عملکرد اجرایی وارد آورده بود تأکید کرد: «ملاک قضاوت ما دربارۀ یک سیستم نباید عملکرد افراد باشد و صرفاً باید مبحث علمی آن را
بررسی کنیم.».
وی که باز هم با طرح این موضوع از قبول شرایط نامساعد این حرفه در ایران طفره رفت افزود: «اگر کسی اشتباه می‌کند دلیل نمی‌شود که کل قضیه را زیر سؤال ببریم و بگوییم هیچ‌یک از افرادی که در ایران هستند به موفقیت دست پیدا نکرده‌اند. افرادی هم هستند که به موفقیت‌های نسبی دست پیدا کرده‌اند.».
وی با طرح این توجیه که «ما کالاهایی را وارد می‌کنیم که تکنولوژی تولید آن‌ها را در داخل نداریم.» در پاسخ به موضع انتقادی دکتر حدادیان تصریح کرد: «ما به سمت فروش کالاهای داخلی حرکت می‌کنیم. از یک تجارت پنج‌ساله چه انتظاری
دارید؟».
این فعال بازاریابی شبکه‌ای در پاسخ به دکتر فیضی، که از قوانین سخن گفته بود، مدعی شد قوانین منتشرشده در سایت وزارت صنعت دقیقاً از یک سایت خارجی ترجمه شده است.
با این حال، نیکبختی با پذیرش این نکته که در مباحث عملکردی عده‌ای هستند که خلاف قوانین اقدام می‌کنند گفت: «اما شرکت‌هایی هم هستند که طبق اصول حرکت می‌کنند و این‌ها باید دیده شوند.».

کالای فروشی در بازاریابی شبکه‌ای باید تولید همان شرکت باشد
در ادامه دکتر فیضی با طرح موضوعی در پاسخ به نکات دکتر حدادیان و نیکبختی گفت: «طبق قانونی که مورد مطالعۀ ماست بحث این نیست که کالای مورد‌استفاده کالای داخلی باشد بلکه موضوع این است که آن کالا باید تولید همان شرکت باشد.».
وی با بیان اینکه سیستم هرمی کلا منتفی است افزود: «بازاریابی شبکه‌ای تفاوت‌هایی جدی‌ با هرمی دارد اما این تفاوت‌ها بسیار کوچک هستند و فرق بنیادین آن‌ها وجود کالا در بازاریابی شبکه‌ای است.».
دکتر فیضی با اشاره به بررسی آیین‌نامۀ بازاریابی شبکه‌ای توضیح داد: «بر‌اساس همین آیین‌نامه، قیمت کالا باید متعارف باشد.».
وی با این توضیح که قیمت متعارف می‌تواند در بازه‌ای تغییر کند اذعان داشت: «شرکت بازاریابی شبکه‌ای می‌تواند قیمت را بالا ببرد و مدعی باشد که قیمتش متعارف است چرا‌که ملاکی برای تشخیص قیمت متعارف وجود ندارد.».وی می‌افزاید: «ا زآنجا که تشخیص مرز بین قیمت متعارف و نامتعارف واضح و مشخص نیست، این خطر را ایجاد می‌کند که شرکت بازاریابی به‌سادگی به سمت‌وسوی هرمی بلغزد. بنابراین شرکت ممکن است به سوی هرمی رفته باشد ولی به لحاظ سازوکار قانونی قابل تشخیص نباشد. بنابراین شرکت ظاهرا هرمی نیست ولی در نهایت چیزی بیشتر از آن نخواهد بود.».

درآمد چندصدمیلیونی ظرف ٢ سال توهم است
داوود نیکبختی، فعال حوزۀ بازاریابی شبکه‌ای، در بخش پایانی نکات خود عملا عقب‌نشینی کرد و گفت: «مطالبی ارائه می‌شود که امکان بررسی آن‌ها وجود دارد و قابل استناد هستند.». وی تصریح کرد: «اینکه کسی ظرف سه‌چهارماه به درآمد ١٠٠میلیونی برسد توهم است و در دو سال هم این اتفاق نخواهد افتاد. اگر کسی این‌چنین می‌گوید، بدانید که این سراب است.». وی در پاسخ به دکتر فیضی در رابطه با سازوکار قیمت‌ها مدعی شد: «قیمت‌ها تحت نظارت تعزیرات است و، چندی پیش، انبار برخی شرکت‌ها برای بررسی قیمت‌ها برای مدتی بسته شد و قیمت‌گذاری و اصالت تمام کالاها مورد بررسی قرار گرفت.».
در بخش پایانی سخنرانی‌ها، دکتر فیضی باز هم به طرح ایرادهای خود از آیین‌نامه که آن را تنها قانون در این حوزه می‌داند پرداخت: «در قانون مشخص نیست که، اگر شرکتی بعد از دریافت پول‌های ما گذاشت و رفت، چه اتفاقی می‌افتد.».
وی همچنین با اشاره به حوزۀ جامعه‌‌شناسی افزود: «از زاویۀ جامعه‌شناختی، اتفاق بدی می‌افتد و آن این است که من، به عنوان بازاریاب، جامعۀ اطرافم و دوستانم را احتمالا همانند کالا خواهم دید و موضوع دیگر این است که، اگر در این نتورک نبودید، آیا حاضر بودید خودتان هم این کالا را مصرف کنید.».

itbaran.ir شرکت داده پردازی باران شرق توس